“Freske Markovog manastira” Valjevke Marke Tomić 

Monografija “Freske Markovog manastira” nedavno je objavljena u izdanju Balkanološkog instituta SANU u saradnji sa Pravoslavnom ohridskom arhiepiskopijom. Reč je o doktorskoj disertaciji mlade Valjevke Marke Tomić. Bogato je ilustrovana i likovno opremljena, urađena u tvrdom povezu u formatu 23,5 x 29 cm, na 633 strane uz 264 ilustracije u tiražu od tri stotine primeraka.

Naša mlada Valjevka Marka Tomić nakon “Treće osnovne”, potom Valjevske gimnazije, opredeljuje se za studije istorije umetnosti. Diplomira na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu 2007. godine. Nakon više značajnih projekata, deset godina kasnije, dakle u aprilu 2017. godine, odbranila je doktorsku disertaciju “Idejne osnove tematskog programa živopisa crkve Svetog Dimitrija u Markovom manastiru”, pred cenjenim stručnjacima dr Miodragom Markovićem, dopisnim članom SANU i redovnim profesorom Filozofskog fakulteta u Beogradu, u svojstvu mentora, zatm dr Draganom Vojvodićem, redovnim profesorom Filozofskog fakulteta u Beogradu i dr Tatjanom Starodubcev, redovnim profesorom Univerziteta u Novom Sadu. Potom je objavljivanje doktorske disertacije ostvareno u okviru projektnih aktivnosti u Balkanološkom institutu SANU, gde Marka Tomić radi kao naučni saradnik.

Kako naznačava, pri izboru osnovnih studija vodila su je tadašnja interesovanja u kojima su bili isprepletani književnost, pozorište, filmska i likovna umetnost.

“Odabrala sam jednu od najstarijih i najuglednijih katederi Filozofskog fakulteta jer sam smatrala da tu mogu steći dobro znanje i način razmišljanja koji su potrebni za razumevanje složene prirode umetnosti. Kao i većinu studenata, i mene je na početku najviše zanimala vizuelna umetnost 20. veka i savremena umetnička scena, koja nam je prirodno bila najbliskija. Ali vremenom, sa uvećavanjem znanja i stručne zrelosti počela sam sve više da uviđam estetiku, ideje, suptilnu logiku i različite mehanizme umetničkog stvaralaštva minulih epoha. U diplomskom radu opredelila sam se za temu iz srpske srednjevekovne umetnosti, a istom oblašću istraživanja nastavila sam da se bavim i na master, odnosno doktorskim studijama. Pored ličnih, postojali su i objektivni, šire zasnovani razlozi za nastavak usavršavanja u tom pravcu. Naime, u srpskoj akademskoj sredini postoji duga tradicija izučavanja nacionalnih spomenika umetnosti srednjeg veka, što je kao rezultat dalo čitav niz veoma značajnih istraživača nekoliko generacija, utemeljenu naučnu metodologiju i bogatu bibliografsku osnovu”, kaže Marka Tomić za “Valjevska posla”, dalje pojašnjavajući i odabir konkretne teme za doktorski rad.

“Tema za doktorski rad bira se po pravilu u dogovoru sa mentorom tako da budu ispoštovani lični afinitet i želja kandidata, ali i potrebe savremene nauke. Na beogradskoj katedri za srpski srednji vek uobičajena je praksa da se doktorati koncipiraju kao monografske teme, jer takav pristup omogućava najpotpuniji i najširi metodološki opseg za savladavanje materije. I u mom slučaju bilo je slično. Živopis u crkvi Svetog Dimitrija u Markovom manastiru kod Skoplja (1376/1377) predstavlja jednu od tematski najrazvijenijih, idejno najsloženijih i umetnički najznačajnijih celina srpskog zidnog slikarstva iz druge polovine XIV stoleća. Zbog takvih odlika zadužbina srpskih kraljeva Vukašina (1365-1371) i Marka Mrnjavčevića (1371-1395) bila je izazov za svakog mladog istraživača, a dodatni razlog za takav izbor bila je činjenica da je o crkvi Svetog Dimitrija u Sušici i njenom živopisu, do sada, objavljena samo jadna opširnija, ali već uveliko zastarela monografija, daleke 1925. godine”, iznosi podatke Marka Tomić.

Nakon odabira teme, usledilo je istraživanje koje Marka Tomić obavlja kroz više faza, počev od sistematskog terenskog snimanja, beleženja i dokumentovanja ikonografske i spomeničke građe, potom naučne obrade materijala i utvrđivanja njegovog mesta u širem kontekstu pravoslavne umetnosti srednjeg veka.

“Jedan od preduslova za analizu ove značajne vladarske zadužbine kod Skoplja bilo je sticanje podrobnijih saznanja o istorijskom kontekstu i njenim glavnim akterima. Reč je o epohi koja predstavlja poslednje veliko razdoblje srpske srednjovekovne države, čijim južnim oblastima su vladale dve generacije porodice Mrnjavčević (1365-1395). Ako se u opštim crtama sagleda politička scena u srpskoj državi oko 1365, tu se, kao najvažnije ličnosti izdvajaju pre svega braća Mrnjavčevići – serski despot Jovan Uglješa i kralj Vukašin. Proglašenjem i krunisanjem Vukašina za kralja Srba i Grka i savladara cara Uroša prekinuta je dvovekovna vlast svetorodne dinastije Nemanjića, a dodeljivanjem titule mladog kralja Vukašinovom sinu Marku krajem 1370. ili u prvoj polovini 1371. stvoreni su izgledi za stvaranje nove dinastije. Kraljevstvo Mrnjavčevića obuhvatalo je u svom najvećem obimu Prizren, Prištinu, Novo Brdo, Skoplje, Prilep, Ohrid i Prespu. Iako se i dalje mogu sresti dugo zastupljena polemička mišljenja srpske istoriografije koja problematizuju legitimnost političkog delovanja Mrnjavčevića, pripisujući im kao njegovu posledicu ubrzanu decentralizaciju carstva, novija istraživanja državne uprave u razmatranom periodu u potpunosti isključuju takvu mogućnost”, kaže Marka Tomić, posebno naglašavajući značaj mladog kralja Marka Mrnjavčevića, u narodu nazvanog Marko Kraljević.

“Kralj Marko je započeo vladavinu na velikim tekovinama svoga oca, kralja Vukašina (1365–1371). Međutim, kao naslednik prethodne generacije Mrnjavčevića, koja je ostvarila znatne političke domete, on se našao u daleko nepovoljnijim okolnostima. Uprkos tome, kralj Marko je u svom političkom delovanju istrajavao u nekoliko ciljeva. Ključna komponenta njegovih političkih nastojanja bila je isticanje samostalnosti, pri čemu je, na načine odgovarajuće vladarskoj ideologiji, naglašavao i povezanost sa Srbijom Nemanjića. U postepenom preoblikovanju i menjanju granica vlastelinskih teritorija u novonastalim okolnostima, posle pogibije kralja Vukašina i serskog despota Jovana Uglješe u Maričkoj bici 1371. godine, naslednici kuće Mrnjavčevića bili su svedeni na uzanu teritoriju u severozapadnoj Makedoniji, sa centrom u Prilepu”.

Radi istraživanja, Marka Tomić provodi znatno vreme na terenu u Markovom manastiru gde je sada aktivan ženski manastir koji je u vlasništvu kanonski nepriznate Makedonske pravoslavne crkve.

“Izvorni izgled sačuvala je crkva Svetog Dimitrija, a u odličnom stanju sadašnji trenutak dočekale su i freske u njoj. Ipak, zona stojećih figura svedok je tragične sudbine koju je Markov manastir delio zajedno sa drugim srpskim crkvenim spomenicima na tom prostoru. Naime, iz pogrešnog uverenja da predstavljaju portrete Nemanjića, figure u najnižoj zoni crkve u više navrata u periodu između 1869. i 1909. godine prekrivane su po nalogu Egzarhije, bugarske crkvene institucije priznate od osmanskih vlasti, sa ciljem sakrivanja i uništavanja materijalnih tragova srpske kulture i prošlosti u Povardarju. Najstarijem periodu manastira pripada i stara trpezarija, koja je takođe živopisana u 14. veku, ali te freske su stradale u požaru, te su izgubile u potpunosti originalna likovna svojstva. Inače, katolikon Markovog manastira posvećen Svetom Dimitriju jedan je od najznačajnijih crkvenih spomenika srpskog umetničkog nasleđa u Severnoj Makedoniji. Ta graditeljska celina i njen živopis, zbog svojih visokih umetničkih dometa, uživaju kontinuiranu stručnu zaštitu i brigu NU Konzervatorskog centra u Skoplju”, pojašnjava Marka Tomić.

Nakon sveobuhvatnog istraživanja i sagledavanja navedenih objekata, radi svoje doktorske disertacije pretočene u monografiju “Freske Markovog manastira” autor dr Marka Tomić navodi da je rad na terenu podstakao i neočekivana pitanja koja mogu otvoriti nove istraživačke pravce.

“Rad na istraživanju slikanog ukrasa Markovog manastira otkrio je slojevitost prirode tih fresaka, čime su načinjeni i dragoceni iskoraci u odnosu na utvrđene ikonografske i tematske obrasce. Pored ikonografskih i umetničkih svojstava, nastojala sam da uočim i izdvojim sve važnije elemente slikarstva koji potiču iz ideologije, književnosti, liturgike, crkvenih učenja i religiozne prakse i da ukažem na njihovo postojanje u širim okvirima srpske srednjovekovne kulture. Nastojanje da proniknem u smisao fresaka Markovog manastira suočilo me je s nekim značajnim pitanjima vezanim za novu etapu u odnosu liturgije i logike osmišljavanja slikane dekoracije vizantijskih crkava. Pažnju zaslužuje i dokumentarna vrednost fresaka u najvažnijoj zadužbini Mrnjavčevića (vladarski portreti ktitora), posebno ako se ima na umu to da one potiču iz razdoblja naše prošlosti koje nije ni blizu dobre potkrepljenosti diplomatičkim niti drugim pisanim izvorima”.

Prema rečima Marke Tomić, cilj njene doktorske disertacije, a potom i monografije o freskama u katolikonu Markovog manastira, bio je da podrobno i dokumentovano predstavi celokupnu ikonografsku građu kao osnovu za donošenje širih zaključaka, a potom da pruži sveobuhvatnu obradu i tumačenje celovitog programa. Kako navodi, jedan od važnijih zaključaka koji je proistekao iz takvog pristupa upućuje na to da se na freskama Markovog manastira, i to mnogo više nego u drugim spomenicima slikarstva epohe Paleologa, prepoznaje suptilan i višeznačni odnos između slike i teksta koji je iz vizantijske kulture prihvaćen i u srpskoj sredini, a u njihovom sadržaju prepoznaju se i upečatljivi odjeci istorijske realnosti, carskog i crkvenog ceremonijala. Osim toga u radu je, kako kaže, nastojala da utvrdi broj umetnika koji su izveli freske i da odredi karakteristične likovne odlike njihovih dela, nalazeći im najbliže analogije u spomenicima vizantijske i srpske umetnosti druge polovine XIV veka” – rezimira dr Marka Tomić.

Može se reći da već nakon razgovora o monografiji “Freske Markovog manastira” javlja se volja da detaljno pročitate doktorski rad naše mlade Valjevke, jer celokupna priča o crkvi Svetog Dimitrija i svemu šta se kroz vekove odigravalo u okviru Markovog manastira jednostavno podstiče radoznalost i, čini se, na jedinstven način osvetljava delovanje i ostavštinu mladog kralja, u narodu uzvišenog borca za pravdu, Marka Kraljevića, a sve zahvaljujući predanom istraživanju Valjevke dr Marke Tomić, koja planira da i buduća istraživanja prvenstveno bazira na temama srpske srednjevekovne i vizantijske umetnosti, najviše slikarstva.

Fotografije: Đorđe Đoković i privatna arhiva Marke Tomić

Autor: SNEŽANA JAKOVLJEVIĆ KRUNIĆ

Prve uplive u novinarstvo načinila još u školskim sekcijama. Bila član Književne omladine Valjeva, zatim redakcije Omladinskog programa Radio Valjeva, pa Dnevne redakcije, gde radi do privatizacije JIP-a. Za valjevski Napred pisala rubriku "Oni dolaze" o mladim talentima. Bila dopisnik italijanskog časopisa Kolumbo, izdanja za Srbiju. Godinama rado sarađivala pri ostvarivanju Tešnjarskog glasonoše beležeći kulturno - socijalna zbivanja jednog od najlepših letnjih festivala, kao i "Valjevskog Jazz Festivala". Vodila novinarsku radionicu u Centru za kulturu. Smatra da je u nekim sredinama iluzorno razmišljati o karijeri, ali da na bilo kom mestu treba biti društveno odgovoran. Obzirom da je po struci ekonomista za poslove robnog prometa lako uočava kvalitet i voli da promoviše trajne vrednosti, te zbog toga 2017. godine prihvata da piše za Valjevska posla. Supruga sjajnog lika, blagoslovena sa dvoje divne dece.
inegöl escort gemlik escort nilufer escort bursa escort bursa escort konya escort antalya escort escort bolu escort

escort mersin